Power Cut

Badal Inc has been cut down to size, but the state where Manmohan Singh's Sikh identity was expected to do much for the Congress, the party would have to be content with 8 seats out of 13 writes Chander Suta Dogra in Outlook

Barely a day after polling for all 13 constituencies of Punjab was over, the days of long power cuts returned to large swathes of the state. It was not entirely unexpected. Everyone knew that the Akali Dal-BJP government’s largesse of providing uninterrupted electricity for the last two months was only a fleeting poll sop. In the eventuality, it did not work much for the ruling combine as the people are clearly fed up of its insincere approach to governance.
Down from 11 in 2004, to just 5 now, a much chastened Sukhbir Badal, deputy chief minister and president of the Akali Dal, reacted by saying that the next two years of his government will be devoted to providing accelerated development and fulfilling the party’s election promises. Didn’t we hear him say that two years ago as well? A huge face saver for the Akali Dal though, is his wife Harsimrat Kaur’s victory over Raninder Singh, son of former chief minister Amarinder Singh of the Congress from Bhatinda with a convincing margin.

It's been just two years since the Badal clan came to power in Punjab and people have already signalled their disappointment. The common perception is that what goes by the name of the Akali-BJP government in Punjab is actually a government of the Badal clan. With as many as four family members in the cabinet, with both father and son holding the two top jobs, it is Badal Inc which runs Punjab today, almost like a business venture. The anti-Badal sentiment though has much to do with Sukhbir Badal’s despotic style of functioning.
The unprecedented violence that he unleashed during Panchyat and local bodies elections a year ago have left even hard core Akali supporters horrified. Add to it a corrupt and unresponsive administration and fiscal imprudence which has left very little money for any kind of development initiatives. The monumental misgovernance in Punjab today is also an embarrassment for alliance partner BJP which has been repeatedly humiliated by the Badals in the last few months. If all this has been Sukhbir Badal’s undoing, chief minister Prakash Singh Badal, a politician in the old mould, has also failed to give any direction either to his son or the government.
Against the Congress’s spectacular victory across the country, Punjab’s tally of 8 out of 13 seats, which is a significant improvement over its previous tally of 2, has left Punjab Congressmen a little disappointed. This is the state where PM, Manmohan Singh’s Sikh identity was expected to do much for the Congress. The Congress’ entire campaign was centred around the prime minister being the ‘pride of Punjab’ and the party was hoping for a complete rout of the Akali Dal-BJP combine.
Ironically, the Congress lost all the three constituencies of Amritsar, Khadoor Sahib and Ferozepur where Manmohan Singh addressed well attended rallies. Campaign manager Amarinder Singh who was brought in from the cold to personally lead the assault on the ruling combine managed to get two tickets for his family, his wife Preneet Kaur (re-elected from Patiala) and son Raninder Singh who has lost his maiden election from Bhatinda.
Amarinder Singh’s press conference on Saturday, which was planned as a victorious father and son photo op for the media turned into a flop show when the results showed Raninder’s defeat. Nevertheless, Amarinder has much to be satisfied about. He turned around a demoralized and bickering party cadre, took on the ‘panthic’ agenda of the Akalis and silenced his detractors within the state Congress with his effective election campaign.
But the Sirsa based Dera sacha Sauda, which was credited with the Congress’s victory in the Malwa belt in the 2007 assembly elections surprisingly did not deliver this time around.Even if Amarinder Singh’s boast that Akali legislators will desert the Badal government after the elections does not come true, the Congress’s performance cements his place among the stalwarts of Punjab politics.
But the Sirsa based Dera sacha Sauda, which was credited with the Congress’s victory in the Malwa belt in the 2007 assembly elections surprisingly did not deliver this time around.Even if Amarinder Singh’s boast that Akali legislators will desert the Badal government after the elections does not come true, the Congress’s performance cements his place among the stalwarts of Punjab politicsBut the Sirsa based Dera sacha Sauda, which was credited with the Congress’s victory in the Malwa belt in the 2007 assembly elections surprisingly did not deliver this time around.Even if Amarinder Singh’s boast that Akali legislators will desert the Badal government after the elections does not come true, the Congress’s performance cements his place among the stalwarts of Punjab politicsBottom of Form

Hans with Modi

He Likes Himself to be Called a Sufi Singer! Hans Raj Hans, the popular singer of yore and defeated Akali candidate from Jalandhar, with Narender Modi, the Gujarat CM and a known hate-monger, at one of the election rallies Modi addressed in Punjab. The Akali-BJP candidates lost in all the constituencies he addressed.

Clash of Feudal Lords in State

The Akali Dal-BJP combine has failed to stem the Congress' resurgence but will the Congress be able to build on it. The question, of course, is rhetorical and some would say being asked too soon. But the way the politics is being played in the state has not much hope to offer for future. Read on...

While the impact of the results on national scene is just to sink in, it would be interesting to have a look at the results in Punjab. Especially when all that the media in state has been able to offer so far by way of an analysis is, that the results are surprising.

I think when a newspaper says the result have baffled politicians it actually means that it has baffled all those who were predicting a clean sweep for the Congress. This includes the media fraternity in state. Now the problem is that it’s expected of a Congressman to claim that they will sweep the elections but media is supposed to have its ears to the ground. Going by the state media is in it might be asking for too much but it would have been great to have a paper admit that they had no clue. Interestingly much of the media in state is trying to project the verdict in state as if it has been somewhat a lesser kind of victory. To give an extreme example the Times of India has gone on to the extent of calling it “a fractured verdict”.

But to be fair to media in general, at least, they got the trend right. It is always hazardous to try to put a number to it but the trend was there for all those to see who did not have any blinkers on. There was no mistaking it actually. It was so perceptible all around which way the wind was blowing. State Congress will have to see what was it that couldn’t let them take better advantage of the anti-incumbency wave in state against government led by Badals. Eight out of 13 is a decisive vote in normal circumstances (especially as they had only two last time, a four times raise this time) and conclusively proves that electorate has turned against the party they voted for last (just two years back in assembly elections).

The state CM termed the results satisfactory as grinning Sukhbir Badal posed for cameras celebrating his wife Harsimrat’s victory from Bathinda. Only a politician of the mettle of Parkash Singh Badal would have explained the decisive result against his combine as ‘satisfactory’. The reaction of Badal Jr is not surprising given his overall conduct in the past. Sukhbir anyway is an aberration imposed on people of the state by a doting politician father for whom politics has only been a means to family aggrandisement. I don't think many missed the irony in the pictures of Sukhbir Badal flashing 'V' signs standing out through the sunroof of his vehicle on the roads of Bathinda. Any other party chief would have been more contemplative on losing a state.

The Bathinda election, in a way, epitomized what is wrong with the state’s political scene. Turned into a personal battle between Badal and Captain families this election showed the state has not shed its feudal character yet. The acquiescing media lapping it all up ended up focusing whole state’s attention there. None of the contesting candidates had it in them by themselves anything to deserve that kind of attention. (Incidentally it would be instructing to watch Harsimrat performing in Parliament). Both Raninder and Badal daughter-in-law were made to bear the cross of the feudal mindset of the families they come from.

It would have been in keeping with the democratic norms if the candidates, once selected, were left to contest on their own or party’s merits or demerits. Why on earth should a party president be responsible for one seat only even if his wife is contesting from there? We were told by Amarinder just that. This election would prove to be Amarinder's Waterloo was the retort of Sukhbir. Amarinder did fall to the bait accepting the juvenile challenge. The media looking for some colour was quick to term it as a Battle Royale.

Now it is for people to judge what have they done to deserve such leaders? Punjabis, for whom Cock Fighting has been a leisure pastime not in so distant past, seemed to have been a reveling in this personality clash. Egging them on, the supporters of both turned the election, meant to chose the people to govern the country, into a battle of personal fiefdoms.

So even as the senior leaders of ruling combine in state fell by the wayside and the allies tally was halved from 11 to five we are being told that Bathinda win has taken a sting out of Congress success. Ironically, it’s only the captain who is responsible for this. Being the only leader in sight who could lead the party against the formidable party organization like Akali Dal, Amarinder should have been toasting the victory which has seen senior leaders like Sukhdev Singh Dhindsa, a former union minister and Charanjit Singh Atwal the outgoing Deputy Speaker biting the dust and party contributing eight seats to national kitty. He has been made to cut a sorry figure in a scenario where he has made his adversary in power lose the election.

Remember Punjab is the only state along with Uttrakhand and West Bengal in which incumbent party has fared poorly at the hustings. The ruling SAD-BJP has failed to get most of its candidates elected while it has had an opportunity to show their accomplishments, if any. Majority of the state governments have been able to do so these elections, sending their party MPs to centre, mostly backed by their performance.

Wearing fig-leaves of anti-incumbency Badals have been able to get away with it. They have been ably assisted in that by Amarinder Singh.

-Jatinder Preet

Faridkot of Yore

Insignia of Faridkot state, one of the princely states in Punjab during British rule. The district town now is a faint shadow of its once regal past. The insignia is on the gate of what is now district administration headquarter. pic: jaypee

ਮੇਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਪਟਿਆਲਾ

ਛਾਂ ਬਰਕਤ ਵਾਲੇ ਦੀ
ਪੁੰਨਿਆ ਦਾ ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਦਾ
ਧਰਤੀ ਪਟਿਆਲੇ ਦੀ

ਪਟਿਆਲੇ ਬਾਰੇ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਹੀ ਇਕ ਪਿਆਰੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦੋਸਤ ਕੁਲਵੰਤ ਗਰੇਵਾਲ ਦਾ ਇਹ ਟੱਪਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਕਵੀ ਲੋਰਕਾ ਦੀ ਚੰਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਕਵਿਤਾ ਯਾਦ ਆ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਜਾਮਣੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਪੈਰਿਸ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਚੰਦ
ਕਿਸੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ
ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਪੀਲਾ ਪੀਲਾ
ਹਰਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਚੰਦ
ਕਦੀ ਜਾਲੇ ਵਰਗਾ ਵੀ
ਕਦੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ
ਰੇਗਿਸਤਾਨਾਂ ਦੇ ਅਸਮਾਨਾਂ ਤੇ
ਖ਼ੂਨੀ ਚੰਦ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ
ਪਰ ਦੁੱਧ ਚਿੱਟਾ ਚੰਦ
ਅਸਲੀ ਚੰਦ, ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ
ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਕੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ
ਚੁੱਪ ਕੀਤੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਤੇ
(ਅਨੁਵਾਦ: ਅਵਤਾਰ ਜੰਡਿਆਲਵੀ )

ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਮੈ ਪਟਿਆਲੇ ਬਾਰੇ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਚੰਦ ਦੇ ਬਿੰਬ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ

ਓਥੇ ਸੂਰਜ ਮੁੰਦਰਾਂ ਪਾ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ
ਤੇ ਚੰਨ ਕਾਲੇ ਚਸ਼ਮੇ ਪਹਿਨ ਕੇ

1966 ਵਿਚ ਰਣਧੀਰ ਕਾਲਜ ਕਪੂਰਥਲਾ ਤੋਂ ਬੀ ਏ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਮ ਏ ਪੰਜਾਬੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਸੀ ਕਿ ਐਮ ਏ ਕਿੱਥੇ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਡਾ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ, ਪ੍ਰੋ ਗੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਡਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨਾਂਵਾਂ ਦੀ ਕਸ਼ਿਸ਼ ਪਟਿਆਲੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਸਾਲਮ ਹਮਜਮਾਤੀ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਸਵੇਰੇ ਘਰੋਂ ਰੋਟੀ ਖਾ ਕੇ ਸਾਈਕਲਾਂ ਤੇ ਜਲੰਧਰ ਜਾਇਆ ਕਰਾਂਗੇ ਤੇ ਲਉਢੇ ਵੇਲੇ ਆ ਕੇ ਖਾ ਲਿਆ ਕਰਾਂਗੇ। ਆਖ਼ਰ ਅਸੀਂ ਟੌਸ ਕੀਤੀ। ਟੌਸ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਿੱਤ ਗਿਆ ਪਰ ਮੈਂ ਟੌਸ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਨਕਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਪਟਿਆਲੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਕਰਤਾਰ ਬੱਸ ਫੜ ਲਈ। ਤੀਏ ਦਿਨ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਪਟਿਆਲਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕ ਅਲੋਕਾਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਂਗ ਖੁੱਲ੍ਹਾ। ਕਈ ਸਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਅਲੋਕਾਰਤਾ ਵਿਚ ਗੁਆਚਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀ ਅਲੋਕਾਰਤਾ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਮੈਂ ਤੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਵਿੱਛੜ ਗਏ। ਮੁੜ ਕੇ ਅਸੀਂ ਪਟਿਆਲੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਹੀ ਮਿਲੇ। ਪਟਿਆਲੇ ਨੂੰ ਅਲੋਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁਖ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਏਥੇ ਆ ਕੇ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ। ਲੋਰਕਾ, ਬ੍ਰੈਫ਼ਤ, ਨੇਰੂਦਾ, ਸੋਖ਼ੋਕਲੀਜ਼, ਸਾਰਤਰ, ਕਾਮੂ ਏਥੇ ਇਸਤਰਾਂ ਹੀ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਪੂਰਥਲੇ ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ, ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਮੀਸ਼ਾ। ਲੋਰਕਾ, ਬ੍ਰੈਫ਼ਤ, ਨਰੂਦਾ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲੋਂ ਪਹਿਲ ਕਿਸੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲਫ਼ਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਟਿਆਲੇ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਤੁਰੇ ਫਿਰਦਿਆਂ ਮਿਲੇ। ਲਾਲੀ ਜੀ ਰਾਤ ਦਿਨੇ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਬਿੰਬਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਜੁੜਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਂੇਦੇ ਹਨ ਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਵੇਰਾਂ ਵਿਚ। ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਲਾਲੀ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: ਚੱਲ ਕਵੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਚੱਲੀਏ?
ਪੈਦਲ ਹੀ? ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
ਨਹੀਂ, ਕਥਾ ਤੇ ਸਵਾਰ ਚੱਲਾਂਗੇ।
ਅਸੀਂ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਫ਼ਰ ਇਕ ਸੁਰ ਰੀਅਲ ਸਫ਼ਰ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਹੈ।
ਇਕ ਵਾਰ ਹੋਸਟਲ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮੋਹਨਜੀਤ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਿਆਰਾਂ ਕੁ ਵਜੇ ਅਸੀਂ ਬੱਤੀ ਬੁਝਾ ਕੇ ਰਜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵੜਨ ਹੀ ਲੱਗੇ ਸਾਂ ਕਿ ਕਮਰੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਦਸਤਕ ਹੋਈ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: ਕਬਰਾਂ ਵਿਚ ਪੈਣ ਲੱਗੇ ਓਂ? ਓਏ ਕਬਰਾਂ ਤਾਂ ਤੇਈਵਰ੍ਹੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕਬਰਾਂ ਉਤੇ ਕੋਈ ਫੁੱਲ ਬੂਟਾ ਹੀ ਬੀਜ ਦਿਓ, ਸ਼ੁਹਦਿਓ ਮੈਂ ਉਠ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਲਾਲੀ ਸਾਹਿਬ ਖੜੇ ਸਨ: ਸਟੋਵ ਜਗਾ ਕਵੀਆ, ਤੱਤਾ ਪਾਣੀ ਧਰ ਦੇ, ਅੱਗ ਸੁਲਘਾਓ ਸ਼ਾਇਰੋ, ਬੜੀ ਉਦਾਸ ਹੈ ਰਾਤ ਪੜੇ ਮਜ਼ਾਰ ਪੇ ਕੁਛ ਹੈਂ ਦੀਏ ਯੇ ਟੂਟੇ ਹੂਏ ਇਨ੍ਹੀਂ ਸੇ ਕਾਮ ਚਲਾਓ ਬੜੀ ਉਦਾਸ ਹੈ ਰਾਤ ਲਾਲੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੱਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਟਵਾਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਤੇਈ ਵਰ੍ਹੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਬਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਖੁੱਲ੍ਹਾ। ਓਦੋ ਬਟਵਾਰੇ ਨੂੰ ਤੇਈ ਸਾਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਤੋਂ ਗੱਲ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਤੱਕ, ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਤੋ ਮਧੂਬਾਲਾ ਤੱਕ, ਮਧੂਬਾਲਾ ਤੋ ਮੈਰੇਲਿਨ ਮਨਰੋ ਤੱਕ, ਮਨਰੋ ਤੋਂ ਚਾਰਲੀ ਚੈਪਲਿਨ ਤੱਕ, ਚਾਰਲੀ ਚੈਪਲਿਨ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗ੍ਰੇਟ ਡਿਕਟੇਟਰ ਤੱਕ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਗਲੋਬ ਨੂੰ ਫੁਟਬਾਲ ਬਣਾ ਕੇ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਕਿੱਕ ਮਾਰੀ, ਗਲੋਬ ਉਡਿਆ, ਸਾਡੇ ਹੋਸਟਲ ਦੇ ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਉਡਦਾ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ ਡਿਗ ਪਿਆ। ਇਉਂ ਸਾਡੀ ਸਵੇਰ ਹੋ ਗਈ। ਮੇਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਪਟਿਆਲਾ ਇਕ ਸੁਰ-ਰੀਅਲ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਮੁੰਦਰਾਂ ਪਾ ਕੇ ਆਉਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਨ ਕਾਲੇ ਚਸ਼ਮੇ ਲਾ ਕੇ। ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖ਼ਾਂ ਰਾਗ ਵਾਂਗ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਕੰਢੇ ਉਗੇ ਵਲਾਇਤੀ ਅੱਕ ਦੇ ਫੁੱਲ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਜਾਮਨੀ ਸਪੀਕਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕੱਖ ਪੱਤਾ ਡਿਗਣ ਨਾਲ ਜੋ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਭੰਵਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਐਲ ਪੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਾਂਗ ਵੱਜਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਾਜ਼ਦਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਆਏ। ਨਵੀਆਂ ਨਵੇਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘਰ, ਮੋਹ-ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜ਼ਦਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਸਾ, ਲਿਸ਼ਕਦੇ ਗਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਰੰਗਾ ਪਾਗਲ ਪਾਣੀ, ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘੁੰਮਣਘੇਰੀ ਵਰਗਾ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਐਲ ਪੀ -ਜੀਊਇਸ਼ ਮੈਲੋਡੀਜ਼ (ਯਹੂਦੀ ਸੁਰਾਂ ) ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਰਾ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅਜੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਲਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇਕ ਵਾਰ ਪੁੱਛਿਆ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਲਿਖਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: ਲਿਖਾਂ ਕਿਵੇਂ? ਮੇਰੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਖੜਾ ਦੇਖ ਰਿਹਾ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੋਸਤੋ ਵਸਕੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ: ਦਿਖਾ ਤਾਂ ਕੀ ਲਿਖਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਲਾਲੀ ਸਾਹਿਬ ਜਦੋਂ ਬੀ ਏ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਲੈ ਕੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਲਾਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਜੇ ਲਿਖਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਅਗਾਂਹ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਗੱਲ ਲਾਲੀ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੂਰਨਤਾਵਾਦ ਦੀ ਇਕ ਅਪਹੁੰਚ ਚੋਟੀ ਬਣ ਗਈ। ਮੈਂ ਜਿੰਨੇ ਸਾਲ ਪਟਿਆਲੇ ਰਿਹਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਛੁਪ ਛੁਪਾ ਕੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਸ਼ੇਅਰ ਤੋਂ ਹੌਸਲਾ ਲੈ ਕੇ ਲਿਖਦਾ ਤਾਂ ਰਿਹਾ ਕਿ: ਅਪਨੇ ਅਲਫ਼ਾਜ਼ ਮੇਂ ਬਾਤ ਅਪਨੀ ਕਹੋ ਮੀਰ ਕਾ ਸ਼ੇਅਰ ਤੋ ਮੀਰ ਕਾ ਸ਼ੇਅਰ ਹੈ ਪਰ ਛਪਿਆ ਬਹੁਤ ਘੱਟ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੂਰਨਤਾਵਾਦ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼ੇਅਰ ਲਿਖਿਆ:
ਲੱਖ ਸਫ਼ਾ ਮੈਂ ਫੋਲਿਆ, ਕਿਤਿਓਂ ਵੀ ਨਾ ਲੱਭਿਆ ਤਾਂ ਹੀ ਲਿਖਣਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਅਪਣੇ ਜੀ ਦਾ ਹਾਲ

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਟਿਆਲੇ ਗਏ, ਭੂਤਵਾੜਾ ਉਜੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਪਰ ਭੂਤ ਅਕਸਰ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ, ਨਵਤੇਜ ਭਾਰਤੀ। ਏਥੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਨੂਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮਿਲਿਆ। ਨੂਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਕੰਙਣਾਂ ਦਾ ਗੀਤ ਸੁਣਦੇ। ਨੂਰ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਗੁਇਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇ ਪੋਜ਼ੀਅਰ ਨੇ ਨੂਰ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ: ਪੈਗੁਇਨ ਪਾਤਸ਼ਾਹ। ਏਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਕੁਲਵੰਤ ਗਰੇਵਾਲ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆਂ: ਮਾਂ ਮੇਰੀ ਪੀਹਦੀ ਏ, ਨਿੱਕਾ ਨਿੱਕਾ ਦਾਣਾ। ਕੁਲਵੰਤ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਵਗਦੇ ਖੂਹ ਦੀਆਂ ਛਲਕਦੀਆਂ ਟਿੰਡਾਂ ਚੋਂ ਕਿਰਦੀ ਪਰਭਾਤ ਵਾਂਗ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਉਠਦੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਬਣਦੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਤੀਹ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਉਸਦਾ ਅਸਰ ਯਾਦ ਹੈ। ਇਕ ਰਾਤ ਹੋਸਟਲ ਵਿਚ ਸਭ ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਤਖ਼ੱਲੁਸ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਪੈਟਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਨਾਮ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਬੰਦੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ। ਢਾਰਵੀ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ: ਲੇਕਿਨ ਲੁਧਿਆਣਵੀ। ਰਵੀ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਲੇਕਿਨ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਬਹੁਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨੂਰ ਦਾ ਜਨਮ ਕੋਟ ਕਪੂਰੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ: ਕੰਙਣ ਕੋਟ ਕਪੂਰਵੀ, ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਪੱਤੜ ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕੇ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਾ ਲੱਭਿਆ ਤਾਂ ਜਿਲੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ: ਜਸਟੀਫਾਈਡ ਜਲੰਧਰੀ। ਰਣਜੀਤ ਬਾਜਵੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਮੈਂ ਬਟਾਲੇ ਤੋਂ ਹਾਂ, ਉਸਦਾ ਜੋ ਤਖ਼ੱਲੁਸ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਤਾਬ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: ਦੋਸਤੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੈਂ ਗੁਰਦਾਸ ਪੁਰ ਤੋਂ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਤਖ਼ੱਲੁਸ ਗੱਗੇ ਤੋਂ ਰੱਖੋ, ਨਾ ਕਿ ਬੱਬੇ ਤੋਂ। ਜੋ ਨਾਮ ਗੱਗੇ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਬੱਬੇ ਤੋਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸੀ। ਸੋ ਰਣਜੀਤ ਗੁਰਦਾਸ ਪੁਰ ਤੋਂ ਦੌੜ ਕੇ ਕਾਦੀਆਂ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਕਾਦੀਆਂ ਦਾ ਹੈ ਸੋ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਕੱਕੇ ਤੋਂ ਰੱਖੋ। ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਕੱਕੇ ਤੋਂ ਨਾਂ ਰੱਖਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਖ਼ੈਰ ਨਾ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਪਰ ਰਣਜੀਤ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਨਹੀ ਸੀ। ਸੋ ਰਣਜੀਤ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹਸੰਦੜ ਬੇਬਸੀ ਨਾਲ ਉਹ ਨਾਮ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰ ਇਕ ਨਾਮ ਜੋ ਬਹੁਤ ਫਬਿਆ ਤੇ ਨਿਭਿਆ, ਉਹ ਸੀ ਪੋਜ਼ੀਅਰ ਪਟਿਆਲਵੀ। ਇਹ ਨਾਮ ਸੁਰਜੀਤ ਮਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੁਰਜੀਤ ਸੁਹਣਾ ਸੁਨੱਖਾ ਸੀ ਤੇ ਹੈ। ਕੁਝ ਉਹ ਪੋਜ਼ ਕਰਕੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾ ਲੈਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਜੋਬਨ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਘੱਟ ਵੱਧ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਪਰ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਮ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਬਤੀ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬੀ ਕਰੀ ਯਾਰਾਂ ਦੇ ਬੂਹੇ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਅਸੀਂ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਸੱਜਰੇ ਟੁੱਟੇ ਨਿਹੁੰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ। ਉਹ ਕੁਝ ਦਿਨ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਨੌ ਬਰ ਨੌਂ ਹੋ ਕੇ ਝਨਾਂ ਦੇ ਪੱਤਣ ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਅੱਥਰੂ ਟੈਸਟ ਟਿਊਬ ਚ ਪਾ ਕੇ ਵੇਖਾਂਗੇ ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤੀਂ ਤੂੰ ਕਿਸ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਰੋਇਆ ਸੀ ਇਹ ਸ਼ੇਅਰ ਮੈ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਸੁਰਜੀਤ ਨੂੰ ਛੇੜਦਾ ਹਾਂ। ਏਥੇ ਹੀ ਮਾਝੇ ਦੇ ਅੱਖੜ ਜੱਟ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੈਰੋਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਦੋਸਤੀ ਹੋਈ। ਕੈਰੋਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਦੋਸਤੀ ਉਸਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਕਾਰਣ ਹੋਈ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਹਰ ਸਵੇਰ ਉਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਸੁਣਾਉਦਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਹਨੇ ਸੁਪਨਾ ਸੁਣਾਇਆ: ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਬੈਠੀ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਕਿ ਚੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇ ਪਕੜਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਕ ਸਿਆਣੇ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੰਚੋ, ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਚੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰ ਪੈ ਗਏ। ਸੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਲਾਈ ਜਾਵੇ। ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਅਗਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਨਹਿਰ ਦੀ ਪਟੜੀ ਤੇ ਸੈਕੜੇ ਹੀ ਮੋਰ ਆਪਣੇ ਪੰਖ ਖੋਲ੍ਹੀ ਖੜੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੱਫ਼ਾਫ਼ ਅਕਸ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਪਾਪਲਰ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠੋਂ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਖ਼ਸ ਲੰਘਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਲਿਖਿਆ:
ਕੋਈ ਡਾਲੀਆਂ ਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਹਵਾ ਬਣ ਕੇ
ਅਸੀਂ ਰਹਿ ਗਏ ਬਿਰਖ ਵਾਲੀ ਹਾਅ ਬਣ ਕੇ
ਪੈੜਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਤੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੀਕ ਮੇਰੇ ਪੱਤੇ
ਡਿੱਗੇ ਮੇਰੀਆਂ ਬਹਾਰਾਂ ਦਾ ਗੁਨਾਹ ਬਣ ਕੇ

ਤੇ ਏਥੇ ਹੀ ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਇਕ ਵਿਦਾ ਦੇ ਵੇਲੇ ਮੈ ਲਿਖਿਆ ਸੀ:
ਮੇਰਾ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਿਆ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਸ਼ਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ
ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਤੇ ਤਾਂ ਸਿਹਰਾ ਹੈ, ਇਲਜ਼ਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ
ਏਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਖ਼ੂਨ ਨੇ ਰੁੱਖ ਸਿੰਜਿਆ
ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ

ਏਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਲਾਲ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਝੁੱਲੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨਿਰਾਰਥਕਤਾ ਬਾਰੇ ਖ਼ੂੰਖ਼ਾਰ ਬਹਿਸਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਏਥੇ ਹੀ ਨੂਰ ਨੇ ਤੇ ਮੈਂ ਕਲਜੁਗ ਨਾਂ ਦੀ ਮਿੰਨੀ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਕੱਢੀ। ਅਨੇਕਾਂ ਚਿਹਰੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ੀਨਤ ਬਣ ਗਏ, ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਏਥੇ ਹੀ ਦੇਖੇ: ਡਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ, ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ, ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ। ਤ੍ਰੈਲੋਚਨ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਲੇਵਾ ਬੇਚੈਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਏਥੇ ਹੀ ਮਿਲਿਆ। ਏਥੇ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਜੋ ਭਾਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਵਲ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਭਾਸ਼ਨ ਭਾਂਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਂਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਹੁੰਦਾ ਜ਼ਜਾਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਬਾਰੇ, ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਉਹ ਇਸ ਪਹਿਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ: ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪਾਤਮਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਪੰਚ ਵਿਚ, ਪੱਛਮੀ ਪੌਣਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ, ਹੋਦ ਤੇ ਅਣਹੋਦ ਦੇ ਤਾਣੇ ਵਿਚ ਉਲਝਿਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਲਟਕਿਆ, ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰæਤੀਕਾਂ ਵਿਚ ਪਰਵਰਤਿਰ ਕਰਦਾ ਆਦਮੀ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਕਿੱਧਰ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਨਾ ਠਹਿਰਦਾ। ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਦਿਨ ਆਇਆ ਜੋ ਇਸ ਸਾਰੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਖਿੰਡ ਪੁੰਡ ਜਾਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਿਆ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਂਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੰਡਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੋਈ ਕੇਦਰੀ ਮੰਤਰੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਚਵਾਨ ਭਾਸ਼ਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਥੇ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਕ ਗਰਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਮੁਰਦਾਬਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਫੜਾ ਦਫੜੀ ਮਚ ਗਈ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਲਾਠੀ ਚਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਦੌੜ ਗਏ, ਕੁਝ ਫੜੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਰਣਜੀਤ ਰੰਗੀਲਾ ਸੀ। ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਗੰਦੀ ਗਾਲ ਕੱਢੀ। ਰੰਗੀਲੇ ਨੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਨ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਵਾਪਸ ਲਵੋ। ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਕੀ ਲੈਣੈ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਲਾਠੀਆਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰੰਗੀਲੇ ਦਾ ਕੁੱਟ ਕੁੱਟ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਰੰਗੀਲਾ ਭਾਰਤੀਯ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਥਾਨ, ਮੈਸੂਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਅਜਬ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਪਟਿਆਲੇ ਜਾਂਵਾਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹੁਣ ਵੀ ਓਥੇ ਸਾਡੇ ਵਰਗੀਆਂ ਬੇਚੈਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਹੁਣ ਵੀ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉਡ ਉਡ ਕੇ ਪੈੜਾਂ ਤੇ ਡਿਗਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਪਟਿਆਲਾ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਮੈਡਮ ਟਿਵਾਣਾ ਦੀ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਗਏ ਸਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ: ਇਕ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰ ਅਸੀਂ ਵਸਦੇ ਹਾਂ, ਇਕ ਦੁਨੀਆ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਕ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਹੁਣ ਹੀ ਆਈ ਹੈ।